Uluslararası ticaret, büyük fırsatlar sunduğu kadar, farklı hukuk sistemleri, diller ve iş yapma biçimleri nedeniyle ciddi riskler de barındırır. Birçok firma, güvene dayalı veya eksik hazırlanmış sözleşmeler nedeniyle telafisi güç zararlarla karşılaşabiliyor. Oysa iyi kurgulanmış bir sözleşme yönetimi süreci, olası uyuşmazlıkları daha başlamadan önler veya çözüm yolunu netleştirir.
Bu yazıda, uluslararası ticari sözleşmelerde mutlaka yer alması gereken maddeleri ve hukuki riskleri yönetme yollarını inceleyeceğiz.
1. Sözleşmenin Dili ve Tanımlar
Uluslararası bir sözleşmede en temel konu, sözleşmenin hangi dilde geçerli olacağıdır. Genellikle İngilizce tercih edilse de, iki dilli sözleşmelerde hangi dilin üstün geleceği (prevailing language) mutlaka belirtilmelidir.
Ayrıca, sözleşmede geçen teknik terimlerin, teslim şekillerinin ve ticari ifadelerin herkes tarafından aynı şekilde anlaşıldığından emin olmak için bir “Tanımlar” bölümü eklemek, ileride yaşanabilecek kavram kargaşalarını önler.
2. Teslim Şekilleri (Incoterms) ve Risk Paylaşımı
Uluslararası ticarette en çok hata yapılan alanlardan biri, Incoterms (Uluslararası Ticari Terimler) seçimidir. Sözleşmede sadece “FOB” veya “CIF” yazmak yeterli değildir; hangi versiyonun (örneğin Incoterms 2020) geçerli olduğu ve teslimatın tam olarak nerede gerçekleşeceği netleştirilmelidir.
Bu madde şunları belirler:
- Nakliye ve sigorta masraflarını kimin ödeyeceği
- Ürünün hasar görmesi durumunda riskin ne zaman satıcıdan alıcıya geçeceği
- Gümrük işlemlerinden kimin sorumlu olacağı
Yanlış bir teslim şekli seçimi, beklenmedik lojistik maliyetlere veya sigorta kapsamı dışında kalan hasarlara yol açabilir.
3. Ödeme Yöntemleri ve Güvenceler
Ödeme maddesi, sözleşmenin kalbidir. Sadece tutarı değil, şu detayları da içermelidir:
- Ödeme Şekli: Peşin, mal mukabili, vesaik mukabili veya akreditif (L/C).
- Vade ve Takvim: Ödemenin hangi aşamalarda (sipariş anı, yükleme anı, teslim anı vb.) yapılacağı.
- Para Birimi: Hangi döviz cinsi üzerinden ödeme yapılacağı ve kur riskinin nasıl paylaşılacağı.
- Gecikme Faizi: Ödemenin gecikmesi durumunda uygulanacak yaptırımlar.
Özellikle yeni çalışılan müşterilerde, akreditif veya banka teminat mektubu gibi güvenceler kullanmak, tahsilat riskini minimize eder.
4. Mücbir Sebep (Force Majeure) Maddesi
Salgın hastalıklar, savaşlar, doğal afetler veya liman grevleri gibi tarafların kontrolü dışındaki olaylar, sözleşmenin yerine getirilmesini engelleyebilir. İyi bir mücbir sebep maddesi:
- Hangi olayların mücbir sebep sayılacağını
- Bu durumda tarafların birbirine nasıl bildirim yapacağını
- Sözleşmenin ne kadar süreyle askıya alınacağını veya ne zaman feshedilebileceğini
açıkça tanımlamalıdır. Son yıllarda yaşanan küresel krizler, bu maddenin önemini bir kez daha kanıtlamıştır.
5. Uyuşmazlıkların Çözümü ve Yetkili Hukuk
Sözleşmede bir sorun çıktığında, hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı ve hangi mahkemelerin yetkili olacağı en kritik maddedir. Genellikle iki seçenek vardır:
- Yerel Mahkemeler: Taraflardan birinin ülkesindeki mahkemeler. Genellikle yabancı taraf için dezavantajlı ve yavaş olabilir.
- Tahkim (Arbitration): Uluslararası ticaret odaları (ICC, LCIA vb.) aracılığıyla, uzman hakemler tarafından çözüm. Daha hızlı, gizli ve uluslararası alanda daha kolay icra edilebilir bir yöntemdir.
Sözleşmede “Yetkili Hukuk ve Tahkim Şartı” bulunmaması, bir uyuşmazlık durumunda yıllarca sürecek ve çok maliyetli olacak bir belirsizlik yaratır.
6. Fikri Mülkiyet ve Gizlilik
Eğer ürününüz bir teknoloji, tasarım veya özel bir formül içeriyorsa, fikri mülkiyet haklarının korunması hayati önem taşır. Sözleşme; markanızın, patentlerinizin ve ticari sırlarınızın karşı tarafça nasıl kullanılabileceğini (veya kullanılamayacağını) net bir şekilde sınırlandırmalıdır. Ayrıca, paylaşılan ticari bilgilerin korunması için güçlü bir gizlilik (NDA) maddesi eklenmelidir.
7. Fesih ve Tazminat Şartları
Sözleşmenin hangi durumlarda (performans düşüklüğü, ödeme yapılmaması, iflas vb.) sona erdirilebileceği ve fesih durumunda tarafların birbirine karşı yükümlülükleri net olmalıdır. Ayrıca, sözleşmeye aykırılık durumunda ödenecek cezai şartlar veya tazminat limitleri, riskin öngörülebilir olmasını sağlar.
Uluslararası ticarette sözleşme, sadece bir kağıt parçası değil; şirketinizin güvenliğidir. Bu süreci profesyonel hukuk danışmanlarıyla yönetmek, uzun vadeli başarının en sağlam temelidir.
